คัดย่อส่วนหนึ่งของบทนำจากหนังสือชำแหละกฎแห่งกรรม

ร.ต.เจ้าประเวศ ณ เชียงใหม่ มีความสนใจในธรรมะและปฏิบัติธรรมอย่างสม่ำเสมอ ถึงกับมีผู้นำเอาข้อเขียนเกี่ยวกับธรรมะของเจ้าประเวศไปพิมพ์แจกในงานศพของหม่อมบัวผัน ณ เชียงใหม่ ในเจ้าราชวงศ์ เลาแก้ว ณ เชียงใหม่ อันเป็นข้อเขียนที่หลักแหลมแสดงความแตกฉานน่าอ่าน

แม้เจ้าประเวศจะมิได้เป็นคนเด่น มีชื่อเสียงโด่งดังในสังคมทั่วไป แต่ก็เป็นคนที่มีควรค่าความเป็นมนุษย์ คือเกิดมาดี อยู่ประพฤติดีและจากไปดี เรียกว่าเกิดมาแล้วไม่ขาดทุน ขอให้กุศลกรรมที่เจ้าประเวศบำเพ็ญมาตลอดชีวิตจงป็นอาริยสมบัติติดตามส่งผลให้ได้สู่สุคติเถิด

การกระทำใดๆ ก็ตามไม่ว่าจะทำดีหรือทำชั่วแม้เพียงเล็กๆ น้อยก็เป็นกรรม แม้กรรมนั้นจะไม่ใช่กรรมหนักก็ตาม แต่ผลของกรรมที่เคยทำไว้นั้นแม้จะทำในอดีตชาติก็ดี ในชาติปัจจุบันก็ดี ย่อมส่งผลให้เกิดเป็นปัญหาต่างๆ ทำให้วุ่นวายใจ คับแค้นใจ น้อยเนื้อต่ำใจ เป็นต้น

ถึงแม้จะสร้างความดีมามากก็ตาม แต่ถ้ามีความรู้สึกว่าทำดีแล้วทำไมไม่ได้ดี หรือรู้สึกว่าตนเองก็เป็นคนดีคนหนึ่งแต่ทำไมไม่ได้ดีอย่างคนอื่นหรือมีปัญหานานาประการ จะต้องพิจารณาว่าเป็นเพราะอะไร ได้มีความชั่วหรือสิ่งที่ไม่ดีไม่งามบางอย่างแทรกซ้อนปะปนอยู่ในการทำความดีนั้นหรือไม่ อาจเป็นการกระทำในอดีตชาติซึ่งจำความไม่ได้แล้วมาส่งผล หรือในปัจจุบันชาติที่เคยทำไว้เมื่อสิบยี่สิบปีที่แล้วมาส่งผล

ได้คัดมาบางตัวอย่างที่เป็นอุปสรรคปัญหาที่เกิดขึ้นใกล้ตัวเป็นเพราะกรรมดังนี้

- เงินเดือนเต็มขั้นนานแล้ว ยังไม่ได้เลื่อนตำแหน่งสักที ต้องรอไปก่อนเพราะไม่มีตำแหน่งว่าง ผู้ใหญ่ที่พอจะสนับสนุนได้เอาหลักฐานไปทำหาย ร่มโพธิ์ร่มไทรของตนล้มหายตายจากไม่ทันอุ้มชูเลี้ยงดูกันอย่างเต็มที่

เป็นเพราะกรรมเก่าที่ตนเองเคยประพฤติดีประพฤติชอบ แต่มีจิตริษยากลัวคนอื่นจะได้ดีเท่าเทียมหรือได้ดีมากกว่าตัว จึงกลั่นแกล้งหน่วงเหนี่ยวผลงานคนอื่นไว้ รีบเสนอแต่ความดีของตนไปก่อน ความริษยานี้จะทำให้ผลของความดีของตนเองสนองตอบช้า ขัดข้องล่าช้าด้วยระเบียบข้อบังคับ เป็นต้น

- บุคคลที่มีความดีปรากฏแต่มีผู้ใส่ร้ายโจมตีให้เสียหาย กว่าจะมีผู้รู้เห็นความดีของตน ก็ต้องมีคดีมีข้อพิพาทหรือมีความยุ่งยากมากมาย เป็นต้น

เป็นเพราะกรรมเก่าที่เคยทำดีอย่างสม่ำเสมอ แต่หวั่นเกรงว่า คนอื่นจะได้ดีเท่าเทียมตนหรือเหนือกว่าตน จึงพยายามยุยงให้คนอื่นทำความชั่วสนับสนุนให้คนอื่นทำความผิด เพื่อว่าเปรียบเทียบกันแล้วตนเองจะเป็นคนดีเด่นอย่างไม่มีผู้อื่นแข่งขันได้

- บุคคลที่ได้รับตำแหน่งหน้าที่การงานสูงเด่นขึ้น แต่ปรากฏว่าน้ำใจจากเพื่อนร่วมงานลดน้อยถอยลงไป ผู้อื่นเกิดความระแวงแคลงใจทำให้ตนอยู่ไม่เป็นสุขในที่ทำงาน ยิ่งทำงานนานตำแหน่งยิ่งสูงขึ้นแต่เพื่อนฝูง คนรักคนชอบพอลดน้อยลงไป คือได้ความเจริญก้าวหน้าแต่เสียมิตรภาพ

เป็นเพราะกรรมเก่าซึ่งตนเองเคยเป็นคนทำงานขยันขันแข็ง แต่เมื่อเห็นผู้อื่นทำงานน้อยกว่าตนกลับได้ตำแหน่งหน้าที่การงานสูงส่งกว่าตน คิดประสงค์อยากได้ดีมีอำนาจอย่างคนอื่นบ้าง จึงคอยจับผิดเพ่งโทษผู้ที่อยู่เหนือกว่าตน แล้วรายงานลับฟ้องร้องไปยังผู้บังคับบัญชา

- บุคคลที่ใช้ชีวิตสุขสบายแต่มีความอึดอัดใจบางอย่าง เช่นจะทอดทิ้งงานเพื่อไปเยี่ยมญาติผู้ใหญ่ก็หาคนรับงานแทนไม่ได้ จะออกจากบ้านไปเที่ยวพักผ่อนก็หาคนอยู่ดูแลบ้านให้ไม่ได้ จะปลีกตัวไปไหนๆ ก็จะมีภาระบีบคั้นให้ไปไม่ได้ เช่นหาคนดูแลสุนัข, แมว ให้ไม่ได้ เป็นต้น

เป็นเพราะกรรมที่ชอบเลี้ยงสัตว์ขังกรง แม้จะปรนเปรอด้วยข้าวน้ำอย่างดี หรือชอบหน่วงเหนี่ยวคุมบริวารตนไม่ให้ออกไปท่องเที่ยว

- บุคคลที่ทุกครั้งที่ตนมีโชคลาภหรือได้รับผลประโยชน์ แล้วจะต้องมีเหตุการณ์ทำให้โชคลาภนั้นหมดสิ้นไปโดยเร็ว เช่นรับเงินทองเข้าบ้านมาวันนี้พรุ่งนี้เพื่อนสนิทมาขอยืมเงินไป หรือมีเหตุด่วนต้องใช้จ่ายกะทันหัน เป็นต้น

เป็นเพราะกรรมในอดีตชาติในการทำบุญกุศลทุกครั้ง เขามักจะบีบบังคับให้เพื่อนฝูงหรือบริวารตระเตรียมงานนั้นแทนตน คือทำบุญคราวใดต้องเดือดร้อนคนข้างเคียงเสมอ

- บุคคลที่ถือกำเนิดในบ้านเช่า เกิดในที่ดินซึ่งเป็นกรรมสิทธิ์ของส่วนรวม เกิดในที่ธรณีสงฆ์ อาคารสงเคราะห์ อาคารพาณิชย์ที่บิดามารดาอาศัยเขาทำมาหากินได้ห้าปีสิบปี เป็นต้น ทำให้ไม่มีบ้านที่ดินเป็นกรรมสิทธิ์ของตนเองอย่างมั่นคง ต้องร่อนเร่เช่าบ้านเขาอยู่ไปเรื่อยๆ หรือต้องไปอาศัยผู้อื่นอยู่

เป็นเพราะกรรมในอดีตชาติเขาเคยคดโกงที่ดิน ย้ายหลักเขตแดนเพื่อนบ้านเพื่อให้ที่ดินของตนกว้างขึ้น รุกล้ำที่นาที่สวนของคนอื่นที่ติดกับตน ล้อมรั้วบ้านโค้งเว้ากินที่ของคนอื่น เป็นต้น

- บุคคลที่เกิดและได้อยู่อาศัยใกล้แหล่งการจราจรคับคั่งจอแจ ใกล้ย่านการค้ามีผู้คนพลุกพล่านด้วยเสียงพูดคุยตลอด เช่น ตลาดสด หรือใกล้แหล่งทำงานของเครื่องจักรเครื่องกล ใกล้สถานที่ที่เลี้ยงสัตว์ขายเช่นสุนัข (เห่า) ใกล้โรงงานตีเหล็ก โรงงานเลื่อยไม้แปรรูป เป็นต้น เป็นสถานที่ทำให้เกิดเสียงดังหนวกหู มีเสียงรบกวนไม่สงบ

เป็นเพราะกรรมในอดีตชาติเป็นคนจู้จี้ขี้บ่น บ่นแม้สิ่งเล็กๆ น้อยๆ เช่นสิ่งของมิให้คลาดเคลื่อนจากที่ตั้งที่วาง บ่นเข้มงวดกวดขันเรื่องวินัย บ่นพร่ำเพื่อทุกเรื่องราว บ่นจนคนข้างเคียงไม่มีความสุข บริวารไม่มีความสบาย ของแตกหักเสียไม่ยอมปลงตกเก็บเอามาพูดบ่นพิรี้พิไรคร่ำครวญ เป็นต้น